Понедельник, 22.07.2019
Хойнікшчына
Меню сайта
Статистика

Онлайн всего: 1
Гостей: 1
Пользователей: 0
   Пра назву Хвойнікі/Хойнікі                                      

   Паходжанне назвы мястэчка Хойнікі прыцягвала ўвагу многіх аўтараў. Найбольш цікавым уяўляецца зварот да тэмы прафесара ГДУ імя Ф. Скарыны А. Ф. Рогалева. Навуковец паспрабаваў растлумачыць, як на змену памяншальнай, адзіночнага ліку форме назвы Хвойнічак магла прыйсці назва Хвойнікі. Паводле яго, гэта стала неабходнасцю па меры росту паселішча і "асабліва тады, калі ў ім быў узведзены замак (першая палова XVII ст.)". Простая замена наймення Хвойнічак на Хвойнік выклікала б аманімію тапоніма і агульнага слова, што было непажадана. Назву пачалі ўжываць у множным ліку (Хвойнікі), стварыўшы адначасова, як вынікае з разважанняў мовазнаўцы, ужо прыдатную аманімію агульнага слова і абазначэння асобаў паводле месца іх пражывання. А. Ф. Рогалеў мяркуе, што хвойнікі (у аўтара чамусьці ўжыты паланізм: хойнікі) – гэта "людзі, якія жывуць у пасяленні і ў замку, размешчаных побач з хваёвым лесам". Апошні тэзіс у літаратуры новы і мог бы стаць вельмі прывабным, калі б не тое "у пасяленні і ў замку", бо ім найперш і абгрунтоўваецца замена назвы ў адзіночным ліку на назву ў ліку множным.
     Пэўна, версія арыгінальная, але неадпаведная рэчаіснасці. На вялікі жаль, для аўтара цытаванага артыкула таямніцай засталося тое, што даўно вядома ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, а нават і самым хайнічанам: Хвойнічак абмежавальнага акта Брагінскай воласці 1512 г. з нашым горадам нічога агульнага не мае, а Хвойнікамі паселішча названа ажно ў 1532 г., г. зн. задоўга да пабудовы тут замка.
    Дарэчы, самая назва празрыстая і дапусціць нібы "хойнікамі" маглі называць людзей складана. Падумаць і вымавіць "хвоя", "хваіна", "хвойнікі/хвайнікі” або па-польску "choina", "chojniki", а потым паглядзець навокал і адразу зразумела, што думаем і кажам пра сасну і сасновыя (няхай і змешаныя) лясы, якія пэўна пераважаюць у нашым рэгіёне. Ці можна тут нешта бясконца вынаходзіць, каб не быць абвінавачанымі ў спекуляцыі на відавочным? Што ўжо казаць пра сугучнасць з назвай элінскай меры сыпкіх рэчываў (паводле слоўніка Бракгаўза-Эфрона), якая выклікала цікавасць у аўтара артыкула ў кнізе "Памяць" і самвыдатаўскай брашуры "Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея" А. М. Зелянкоўскага, а пасля ў яго крытыка, пераемніка на пасадзе дырэктара музея М. С. Скрыпчанкі ды нязгоднага з тэзай паэта, журналіста У. С. Далгалычанкі!..
         Непараўнальна важней іншае: як гэтая назва магла замацавацца за паселішчам, паўсталым на ўскрайку балота, а значыць там, дзе сасна, прынамсі суцэльна, не расце? Нізка і таму занадта вільготна для яе.
      Адказаць на пытанне можна хіба звярнуўшыся да гісторыі асваення найбольш глухой паўночнай часткі Брагінскай воласці. Пэўна ж, яно ішло ад самога Брагіна, там бо зручней жыць – і рака ёсць, і глебы па яе берагах больш урадлівыя ды прыдатныя для апрацоўкі. З каралеўскага ліста князю Дзмітрыю Відэніцкаму ад 1532 г., у спалучэнні з абмежавальным актам воласці 1512 г., вынікае, што ў тыя часы Хвойнікі былі самым паўночным яе паселішчам. Бліжэйшае да іх з поўдня – сяло Лісцвін.
     Цікава, у аднаго сяла, відавочна, больш ранняга, назва "лісцёвая", у другога – "хваёвая". Разгадка, мусіць, у тым, што ад Брагіна да парослага тады хваёвым лесам узвышша, якое і сёння аддзяляе Лісцвін ад Хойнік, мясцовасць была збольшага асвоеная аратымі і пастухамі. А на поўнач, да самых Маканавічаў, бліжэйшага сяла ўжо Рэчыцкай воласці, куды заходзілі хіба бортнікі, буднікі ды іншыя лесавікі,  паселішчаў, прынамсі, з назвамі, яшчэ не існавала. Вось гэтае вялізнае ўрочышча і магло атрымаць ад брагінцаў, веляцінцаў, лісцвінцаў, губарэвічанаў ды ўсіх, хто набліжаўся да яго з поўдня, агульную назву – Хвойнікі/Хвайнікі.
      Падобна, з-за вельмі прыкметнага кантрасту Лісцвін і названы так. Пра гэта можа сведчыць урывак з дзельчага ліста 1574 г. у якім князь А. Вішнявецкі заўважыў: "Што ся дотычет подданых моих села Листвина, иж они дубровы собе на поля розробили и вычертили первеи сего и тепер… вечне вживати мають"1.
    Калі ж і за гарою аселі аратыя, на іх сяло было перанесена даўняе найменне паўночных лясных абшараў. З гэтай прычыны яно ад самага пачатку і выступала назоўнікам множнага ліку – Хвойнікі (аніякі ні Хвойнічак!). А. Ф. Рогалеву, каб сказаць нешта новае, карыснае да тэмы і пазбегчы пры гэтым прыкрых памылак, трэба было хіба выйсці з кабінета "ў поле", г. зн. на мясцовасць. Тут усё відавочна (гэта яшчэ і да пытання: ці варта хадзіць пешкі па наваколлях (што нярэдка высьмейваецца людзьмі побыту, далёкімі ад тэмаў дасьледчых), каб адэкватна ўяўляць сабе іх гісторыю?). Але мовазнаўцы з навуковымі ступенямі, ды яшчэ доктарскімі, гэтага не робяць – занадта вялікі клопат, а ім звычайна няма калі. Пісаць жа пішуць...
   Чаму Хвойнікі паўсталі на ўскрайку забалочанай ракі Квесі? Цяжка назваць яшчэ колькі-небудзь значнае ў будучыні паселішча, размешчанае на гэткай няўдобіцы. Чым гэта магло быць выклікана? Відавочна тым, што ў гэтым месцы не было скразнога лесу, векавой пушчы, а таму і асесьці лягчэй. Вакол жа – некранутыя хвойнікі (хвайнікі), у глыбі якіх пазней заснаваную паўночную слабаду назвалі і ўвогуле Вялікім Борам
      Што да паланізму Хойнікі.
     Колькі часу таму даследчыкаў У. А. Малішэўскага і П. М. Пабоку, дырэктароў Хойніцкага краязнаўчага музея А. М. Зелянкоўскага і М. С. Скрыпчанку цікавіла пытанне: калі і ў выніку чаго беларускую форму назвы сённяшняга горада "Хвойнікі" змяніла польская форма "Хойнікі"? Падсумаваўшы выказаныя меркаванні, пазіцыю аўтараў можна вызначыць такім чынам, нібы пачатак быў пакладзены дароўнай граматай 1568 г. князёўны Фенны Любецкай пану Шчаснаму Харлінскаму, а назву перайначылі палякі.
     Дакумент апублікаваны Кіеўскай археаграфічнай камісіяй у 1911 г.Каб пазбегчы паўтораў, прыводзім толькі ўрывак з самой граматы.
   "Я, Фенна Дмитровна Любецкая, жона пана Щасного Харлинского, дворенина и струкциса [стольніка, шляхціча, які прыслугоўваў каралю за сталом; называўся таксама – trukczaszy] господара короля его милости, вызнаваю и явно чиню сим моим листомъ всим посполите и кожному з особна, кому того чтучи слышати нинешним и напотом будучимъ: што перво сего матка моя небожчица кнегиня Дмитровая Романовича Любецкая кнегиня Фенна Семеновна Полозовна небожчику брату моему а сыну своему князю Богушу Дмитровичу Любецкому зостала винна певную суму пенезеи две тысечи копъ грошеи личбы литовское, которую взявши до рукъ своих, на потребы свое властные обернула и в тои суме двохъ тисечах копахъ грошеи заставила сыну своему а брату моему именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хоиники, Остроглядовичи, Новоселки [у тэксце дакумента сустракаем таксама паланізм "Новосюлки" С. Б.], Глядковичи, Хвостницу, Ставокъ, Сосновую, половицу Лопатина, Загайцы, Гостомлъ, Вытечов, Бышов, Бугаювъ, землю Злобицкую, три дворища в месте Киевскомъ а дворище, на которомъ былъ двор небожчика деда моего пана Семена Полоза, которые именя и дворища вышеи мененые въ тои суме его милости малжонкови моему заделати и нагородити а на часы пришлыи и потомныи его милост охотнеишимъ и прихилнеишимъ уделати, именя мои вышеи мененыи замок и место Хабную, зо въсими селы ку оному замку прислухаючими, што матка моя отцу моему за третюю част всее отчизны своее на вечностъ записала, со всемъ як ся в собе мает, а бояры, з людми отчизными, прихожими, данными, и куничъными, и с тяглыми, з данью медовою и грошовою, з боры, лесы, сеножатми, ставы, з мълыны, и зъ их вымелъками, з реками, и з речками, з бобровыми гоны, з ловы звериными, з пташъими, и зъ гнезды соколими и со всимъ, як ся тые именя сами в собе мают и якъ их небожчица матка моя небожчику отцу моему записала, малжонку своему пану Щасному Харлинскому даю, дарую на вечност записую, отдаляючи от всехъ близких кровных и повиноватыхъ моихъ; мает и волен будет его милость пан Щасныи Харлинскии малжонок мои тые именя у верху мененые, у моцы и владности своеи маючи, со всими пожитками на собе вечне держати и их уживати и там ку пожитку своему росширити, прибавити и кому хотячи продати, даровати, заменити, на вечност записати и так якося его милости налепе видати… а я сама, так теж близкии, кровныи и повиноватыи мои того его милости боронити и ничим уступовати не маем вечными часы…
    Писан в Луцку, лета Божего нароженя тисеча пятсот шестдесят осмого, месеца декабра, шостого дня"
[арыгінал граматы 1568 г. Фенны Любецкай на пергаменце з калекцыі Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі; перададзены на захаванне ў 1962 г. віленскім мастаком Пётрам Сергіевічам]
    Як бачым, акрамя формы "Хоиники", у дакуменце прысутнічаюць і іншыя прадукты ўплыву польскай мовы – "Новосюлки", "Бугаювъ", "малжонок". Аднак жа, дакумент не польскамоўны, як і не былі палякамі ні запісаўшы яго ў гродскія кнігі падстараста луцкі Пётра Хамяк, ні сама пані Фенна, па мужу, Харлінская.
    Меркаваць, а надалей і сцвярджаць, нібы "з таго часу ва ўсіх дакументах і пайшла гэтая скарочаная назва" (У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока3), або "пасля гэтай даты ва ўсіх дакументах успамінаюцца Хойнікі" (А. М. Зелянкоўскі4) няма падставы. І людзі гэтак не казалі, і ў дакументах так пісалі не заўсёды.
    У "рускамоўным" дзельчым лісце 1574 г. князёў Вішнявецкіх сказана, што мяжа іх уладанняў праходзіла "до дороги Хвоиницское"5. У летапісе Самавідца пад 1649 г. – таксама Хвойнікі, хоць і Заганне, замест Загалля6. У расійскім дакуменце 1676 г. пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі сведчыў, што летась да Львова ён ехаў накіроўваючыся "на Брагинъ, на Загалье, на Хвойники, на Мозырь…"7. І ў польскамоўных крыніцах форма "Chojniki” зацвердзілася не адразу. У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводства 1628 г., з вуснаў мясцовых інфарматараў, запісаныя "Chwoyniki". Яшчэ ў 1759 г. апякун непаўналетніх Шуйскіх падканцлер ВКЛ Міхал Антоні Сапега, паводле Ю. Вольфа, "oswobadza (ад даўгоў) majątki ich Terebuń, Chwojniki i Jasnohorodkę"8.
    Па гэтаму пытанню застаецца хіба паўтарыць выказанае неаднаразова, а менавіта: аўтэнтычная форма назвы з’яўляецца гістарычнай каштоўнасцю. Аднак, на працягу XVIIXVIII стст. у справаводстве Беларусі пераважала польская мова, і раней ці пазней форма ўсё роўна б змянілася. Больш сур’ёзным падаецца наступнае. Пан Мікалай Харлінскі спрабаваў наогул перамяніць арыгінальную назву "Хойнікі" на каланіяльную – "Новы Харленж" у гонар свайго радавога гнязда – Харленжа ў Люблінскім ваяводстве. На 1618 г. у дакуменце значыцца і такое імя ("Chojniki czyli  Nowy Charlęż ")*. Але праз некалькі гадоў Харлінскіх змяніў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч і тую спробу спасціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі – пісаў А. Ябланоўскі – "przed żywotnością starych ustąpić"9. Што да аўтэнтычнай беларускай формы, то паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Хойнікшчыне ад свайго нараджэння ў 1856 г. да 1887 г., а апошні раз быў тут у 1912 г., мясцовы люд звычайна называў мястэчка "Хвайнікамі".

*Разам з тым, у анатацыях іншых дакументаў Харлінскіх (для нас, падобна, назаўсёды страчаных) сустракаем "Chojniki" і "Chwojniki" без Харленжа. Відавочна, Новым Харленжам яны называлі заснаванае імі мястэчка і маёнтак у цэлым, за сялом жа пакідалі старую назву – Хвойнікі або Хойнікі, як каму зручней вымаўляць.

1Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік (БАШ). Вып. 1. Мінск, 2000 (арыгінал: НГАБ у Мінску. Ф. 694. Воп. 7. А. з. 871. А. 20 адв., 21)
2Архив Юго-Западной России. Киев, 1911. Ч. 8. Т. 6. № LXXVI.                                
3Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. Мінск, 1991. С. 226
4Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. Хойнікі, 1995. С. 5
5Спиридонов М. Ф. Акт... // БАШ (арыгінал: А. 19)
6Летопись Самовидца о войнах Богдана Хмельницкого и о междоусобиях, бывших в Малой России по его смерти. Москва, 1846. С. 15
7Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675 – 1676) С.-Петербург, 1882. Стб. 831
8Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. Warszawa, 1895. S. 530
9Źródła dziejowe. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów - Bracław). Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. Warszawa, 1897. S. 176 177

С. Бельскі

Вход на сайт
Поиск
Календарь
«  Июль 2019  »
ПнВтСрЧтПтСбВс
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
293031
Друзья сайта
  • Официальный блог
  • Сообщество uCoz
  • FAQ по системе
  • Инструкции для uCoz
  • Copyright MyCorp © 2019